Dette indre landskapet er prega av så mangt, – og mykje som vi sjølv ikkje har serleg kontroll med. Landet og naturen som omgir oss, og kulturen me vaks inn i, har forma vårt lynne, vår måte å te oss på, og våre verdival. Kvar dag stiller vi opp med det som våre fjell, våre dalar, vår historie og vår kultur har avleira i våre sinn og i vår tenkning.

Er det godt nok når me skal leva livet i eit samfunn som meir og meir vert prega av internasjonalitet og tverrkultur? – Ikkje veit eg, men me er nøydd å greie oss med det. – Me er nøydd til å takle livet med det me har, sjølv om det er mangelfullt og gjennomsnittleg. For dei fleste av oss er gjennomsnittsmenneske. – Og det eg kjem med her i kveld, er mynta på dei, – på gjennomsnittsmenneska. Det er dei eg kjenner best og kjenner meg heime blant.

Eg snakkar altså om oss som balanserar mellom å meistre livet sitt og å ikkje meistre det, – som er vel kjende med nederlag, som gjer somt rett, men altfor mykje gale, – som ikkje ligg spesielt godt an på den moralske skalaen, men som lyg aldri så lite ei gong iblant, juksar ørlite her og der, baktalar litt i all fortroligheit, – som har ein viss tendens til å vri seg unna ubehageleg ansvar, og som altfor ofte let seg rive med av det som presten i konfirmattida kalla ureine tankar.

Eg snakkar altså om folk som det er nokså mykje å utsetja på, og som burde ta seg sjøl i nakken og justera livet sitt nokre hakk mot høgare etiske mål. Slike skrøpelege eksemplar av manneætta ønskjer eg å oppvurdera, – det er nemleg slike menneske som fyller sine plassar i heimane, i arbeidslivet, i organisasjonane og tilmed i kyrkja – og det på ein god måte. – Ufullkomne, – ja, så visst. – Inkonsekvente, akk ja. Men likevel levande menneske på godt og gale, – som imponerer og dummar seg ut, som bed og bannar, som leikar og lid, ler og syrgjer, – og som elskar!

Det er altså slike folk eg har i tanke når eg snakkar om livsverdiar,  – gjennomsnittsmenneska, – det er nemleg hjå dei livsverdiane har sitt nedslagsfelt, for det er der draumen er som diktaren Olav H. Hauge snakkar om:

Det er den draumen me ber på 
at noko vidunderleg skal skje,
at det må skje –
at tidi skal opna seg,
at hjarta skal opna seg,
at dører skal opna seg,
at berget skal opna seg,
at kjeldor skal springa –
at draumen skal opna seg,
at me ei morgonstund skal glida inn
på ein våg me ikkje har visst um.

Draumen om det vidunderlege er ledestjerna når vi leitar etter bærekraftige livsverdiar for gjennomsnittsmennesket, og den draumen høyrer til i vårt indre landskap.

Så er me stadig på leit etter det vidunderlege. Det er mykje som gjev seg ut for å vera det, men me som har levd ei stund er ikkje så lette å lura. Me har snust på så mangt som ikkje heldt mål. Ein gong meinte me kanskje at det måtte ha noko med velstand å gjera. – Vel, me tilhøyrer ein generasjon som har opplevd overgangen frå bondesamfunn til industrisamfunn, og vidare til informasjonssamfunnet. I den tida me har levd har me bytta ut smørkinner og vaskebrett og rokkar og sveivegrammofon med heilautomatiske maskiner, store flatskjermar, mobiltelefon og Internett. Me kan dra til Rom eller Minneapolis eller Kanariøyane lettare enn når me i vår barndom skulle til Bergen eller Oslo.

– Sjøl som pensjonistar tener me kanskje meir på ei veke enn foreldra våre gjorde på eit år, og kven som helst av oss sit inne med meir informasjon og kunnskap enn dei mest lærde i vår barndom. – Og midt oppi all denne velstand og materielle velferd tek me oss kanskje i å spørje: Er dette det gode liv? – Er dette det vidunderlege?

Det ser ikkje slik ut når me ser oss rundt. Mange er lite fornøgde med tilværet, trass i velstanden. Misnøya rugar tungt over landet. – Kvardagen er for svært mange prega av bekymringar, – for helsa, for økonomien, for ekteskapet, for barn og barnebarn, og for ikkje å strekka til, – gleda er ein ustadig og puslete gjest, og depresjon er blitt ein av dei store folkesjukdomane. Og fagfolk på feltet meiner at det folk slit mest med, er mangelen på fellesskap. – Einsemda er for mange umåteleg tung og trist. – Så fyllest venteroma hjå legar og psykologar av folk som eigentleg ikkje vantar anna enn nokon å snakke med.

Me har forlatt fellesskapet og blitt individualistar. Ein tysk psykolog, Ursula Nuber, gav for ein del år sidan ut ei bok om ”Vår tids egoisme”. Der fortel ho at ei tysk undersøking viser at 20 % av dei spurde ikkje hadde vener i det heile teke, og at ei endå større gruppe berre hadde overflatiske vener, slike som me utvekslar nokre ord med om været når me møtest tilfeldig.

 Livet er for veldig mange blitt flatt, kaldt, forvirrande og upersonleg, hevdar ho. Alt dette fordi me har utvikla eit veldig stort – men tomt – ego, – tomt fordi me held medmenneske unna, fordi me avviser kjærleik og ekte fellesskap, fordi me ikkje utviklar medkjensle, omsorg og omtanke. I staden søkjer me sjølrealisering, og dyrkar oss sjøl i enorm grad, – eg skal ha alt og oppnå alt, og det straks. Andre menneske er interessante i den grad dei tener mine interesser. Dei er ting, reidskaper, som eg brukar og kastar. – Det blir lite glede av slikt. Det er «flere leende mennesker i de tristeste flyktningleire og fattigste landsbyer i u-land enn i byene på våre breddegrader», påstår ho.

Mange av oss er offer for ein illusjon, seier den norske psykiateren Anders Evang, illusjonen om at det finst lukke som ikkje er knytt til varmt sosialt fellesskap. Ei slik lukke finst nemleg ikkje, meiner Evang, for lukke heng saman med medmenneskelege relasjonar, ved å kunna kjenne seg nyttig, verdfull, verdsatt og elska.

Å bry seg om sine medmenneske, er ikkje lenger from formaning frå preikestolane i kyrkja. No snakkar psykologar, psykiatarar og sosiologar om det som ein betingelse for fortsatt eksistens. – Ingen ting er viktigare enn evna til nærheit, deltaking, omsorg og empati. Flytta fokuset frå seg sjølv til dei andre.

Lat meg illustrera det eg er inne på no med ei lita kjærleikshistorie:

Mor mi vaks opp på ein liten husmannsplass blant 12 syskin. 8 år gamal vart ho sett bort på ein gard i bygda, og som 10-åring tente ho 10 øre dagen for slit frå kl. 6 om morgonen til 9 om kvelden. Seinare i livet sleit ho seg forderva som kone på ein liten, bratt og tungdreven vestlandsgard, og enda livet etter mange år som enkje, – oppbrukt og inkjevetta og dement. Eg var innom henne på aldersheimen. – Kva såg eg der ho låg samankrøkt i den kommunale senga, lita og tynn, – og lurte på kven eg var? – Såg eg siste resten av eit mislukka liv? Såg eg eit krek med tarveleg livskvalitet? – Nei, eg såg eit menneske som heile livet hadde vore til for andre, – eg såg mennesket – ”som det hele, det sanne”, – mennesket ”med Guds stempel på sin panne”, for å sei det med Ibsens ord i Peer Gynt. – Eg såg det verdige mennesket.

Modellen for det verdige mennesket er nemleg ikkje den suverene, uavhengige og atletiske vinnartypen. Heller ikkje er det den moralsk plettfrie som aldri sviktar dei høge etiske ideal. Når Jesus skal vise modellen for det verdige mennesket, peikar han på spebarnet. Filosofen og humanetikaren Arne Johan Vetlesen sluttar seg til når han i ei bok skriv: Barn har en objektiv ydmykhet og en felleskapsavhengighet som er ganske sterk. Barnet er et fantastisk utgangspunkt for å tenke verdier og etikk, seier han. Det verdige mennesket tåler – liksom barnet – å vera avhengig av andre og tåler at andre er avhengig av ein sjølv. Det verdige mennesket tåler sin eigen og andres veikskap. – Å vera avhengig av fellesskap med andre er altså ein berande livsverdi.

Eg har levd heile livet tett på kyrkja og har kalla meg kristen – sjølv om det stundom har vore under mykje tvil. Mange av oss har kanskje altfor mykje hatt den tanken at kristentru gjev ein spesiell moralsk kompetanse og knyter oss til livsverdiar som andre ikkje har. Når me må vedgå at kristne neppe kan påberope seg høgre moralsk standard enn andre, blir den tanken vanskeleg. Kanskje bør me ta konsekvensen av det me ser, at folk som tilhøyrer andre religionar eller som ikkje har nokon religiøs tru, lever etter moralske normer og avspeglar livsverdiar som ikkje skil seg stort frå våre eigne. Det kan vera verdt å tenkja over det buddhisten Dalai Lama, som sjølv er leiar i eit stort religiøst miljø, seier i ei bok: ”Religion er noe vi kanskje kan klare oss uten. Det vi ikke kan unnvære, er de grunnleggende egenskapene i sinnet.” Og desse grunnleggjande eigenskapane er, iflg. Dalai Lama, vennligheit, medkjensle, tolmod, toleranse, tilgjeving og audmjukheit.

Gamle erkebiskop Desmond Tutu, som saman med Nelson Mandela har stått i spissen for forsoningspolitikken i Sør-Afrika, brukar uttrykket ubuntu, – eit afrikansk begrep for menneskeligheit som rommar tanken om at ein berre er sant menneske i kraft av andre menneske, – i det at vi hjelper kvarandre å leva. – Når det skjer ugjerningar og vonde ting iblant oss, spør somme: Kva kunne vi som medmenneske ha gjort for å hindra det? – Slik spør det verdige mennesket.

Det kyniske mennesket klandrar politikarar, politi og helsevern og krev mindre skattar og avgifter. Det verdige mennesket utfordrar sitt eige ansvar og si eiga evne til å sjå sine medmenneske. – Ubuntu, seier Desmond Tutu, er erkjenninga av at vi er skapt til samvær, venskap, fellesskap og familieliv, – at vi lever ut vår menneskelegdom i eit fint nettverk av gjensidige avhengigheitsforhold. – Vi kan sei det enklare: Vi er skapt til å bry oss om kvarandre – til kjærleik. – Kjærleiken – og ingenting anna – gjev livskvalitet. – Kjærleiken er det som fører oss inn i det vidunderlege. Og då snakkar eg om kvardagskjærleik, – om gjennomsnittsmenneske som bryr seg om sine medmenneske, slik som i denne bøna eg har oversett frå eit svensk blad, – og tenk ikkje så mykje på at det er forma som ei bøn, – det er det at fokuset er retta inn mot medmenneske som er poenget her:

Gud ….  jeg ber

Gud, jeg ber for mannen som i dag har fått seg ny jobb og er kjempeglad for det.
Jeg ber for kvinna som satt ved sin manns seng da han forlot dette livet.
Jeg ber for gutten som lenge har vært veldig forelsket, og som i dag fikk sitt ja.
Jeg ber for mannen som stod lenge og beundret de vakre rådyrene i skogbrynet.
Jeg ber for mannen som holder sin nyfødte datter i armene for første gang.
Jeg ber for den gamle kona på aldersheimen som er dement og tasser omkring i 
korridorene og leter etter rommet sitt.

Jeg ber, Gud, for den syttenårige jenta som har blitt utsatt for voldtekt og er med 
 barn.
Jeg ber for paret som i disse dager er på bryllupsreise.
Jeg ber for jenta som prøver å finne sin identitet, men blir forvirret av all 
reklame og alle såpeserier på TV.
Jeg ber for gutten som nettopp har lært seg å sykle, men er veldig ustø.
Jeg ber for mannen som sitter hos sin kone, som ligger i koma etter en 
trafikkulykke.
Jeg ber for tolvåringen som ikke klarer å følge med i fagene på skolen.
Jeg ber for den vesle jenta som er så redd når far kommer full hjem.
Jeg ber for den enslige moren som må på sosialkontoret for å be om penger.
Jeg ber for den unge gutten som ikke blir bedt på fest fordi han er psykisk 
utviklingshemmet.
Jeg ber for attenåringen som kom hjem strålende glad med sitt nye sertifikat.
Jeg ber for mannen som har fått infarkt og er på vei til sykehuset i ambulanse.

Og så ber jeg, Gud, for den unge gutten som nylig er blitt klar over at han er 
homofil.
Jeg ber for mannen som nettopp sa til sin kone at ”hvor mye rynker 
du enn måtte få i ansiktet, så er du like fullt den skjønneste på jord”.
Jeg ber for kvinna som er fortvilet over situasjonen til sine gamle foreldre.
Jeg ber for foreldrene til gutten som kommer hjem beruset for første gang.

Til slutt, Gud, ber jeg for mannen som nettopp har hørt av sin kone at hun vil 
skilles.
Jeg ber for paret som etter en ond krangel omfavner og kysser hverandre.
Jeg ber for asylsøkerfamilien som har fått avslag og må dra tilbake til en farlig 
og fortvilet tilværelse i hjemlandet.
Men mest, Gud, ber jeg for alle dem som nå har hørt denne bønnen, og som skal 
fortsette den med sitt eget liv..
Gud, jeg ber …  

Fritt etter Roger Blomberg

Så kjære golingar: Til lukke med dykkar høge verv som medmenneske. Du er ikkje for gamal til å ivareta det vervet! – Du er ikkje for gamal for draumen om det vidunderlege!